Publicaties
Een publictaie van Mr. Michiel G. van Ravesteyn over erfrecht
Familie Doorsnee hoeft geen testament meer te maken
Het is de nachtmerrie van iedere weduwe. De betreurde echtgenoot is nog maar nauwelijks begraven of de kinderen eisen hun deel van de nalatenschap op. Niet zelden dwingen ze hun moeder zo om het huis te verkopen. Een dergelijk drama is te voorkomen door een zogenaamd testament op de langstlevende te laten opmaken. Straks, onder het nieuwe erfrecht, is dat niet meer nodig. Vanaf 1 januari 2003 hoeft de overblijvende echtgenoot niet meer opzij te gaan voor de kinderen. Notaris mr. M.G. van Ravesteyn uit Rotterdam-Zuid legt uit hoe het zit.
Door Peter Louwerse
Rotterdam – De echtgenoot is er in het Nederlandse erfrecht altijd een beetje bekaaid vanaf gekomen. “Tot 1923 erfde de echtgenoot pas als er geen bloedverwanten tot in de twaalfde graad waren,” vertelt notaris Van Ravesteyn. Sindsdien krijgt de echtgenoot een kindsdeel. Zo is het wettelijk nog steeds geregeld, maar veel echtparen nemen daar geen genoegen mee. Met een zogeheten testament op de langstlevende worden hun rechten beter beschermd. De langstlevende krijgt de goederen van de nalatenschap in eigendom. De kinderen krijgen een geldvordering op de langstlevende echtgenoot ter waarde van hun erfdeel. Maar zij kunnen die vordering pas opeisen bij het overlijden van de langstlevende echtgenoot. Vader of moeder kan dus gewoon in het huis blijven wonen, en hoeft de meubeltjes niet te verkopen. Die testamentaire regeling wordt nu in de wet opgenomen. “De familie Doorsnee,” vat mr. Van Ravesteyn samen, “hoeft geen testament meer te maken”.
Dus de notaris krijgt minder te doen?
“Ach, dat is niet gezegd. Er zijn genoeg andere dingen te regelen. Volgens de wet kunnen de kinderen hun vordering pas opeisen bij dood of faillissement van de vader of moeder. Daar zou je nog omstandigheden aan kunnen toevoegen. Bijvoorbeeld opname in een verpleeghuis. Voorts zaken als voogdij, bewind, executele of de anti-schoonzoonclausule, ook wel de Frits Bomclausule genoemd. Hiermee bedoelen we dat ongewenste schoonzoons of schoondochters geen cent krijgen. Een ander punt is de rente die wordt berekend over de vordering die de kinderen hebben op hun vader of moeder. In de wet is een vast percentage vastgesteld, maar daar kun je bij testament van afwijken. En je kunt ook de stiefkinderen laten erven. Sommige mensen hebben een betere band met de kinderen van hun tweede echtgenoot dan met hun eigen kinderen.”
Komt het vaak voor dat mensen hun eigen kinderen onterven?
“Het komt voor. Soms is er helemaal geen contact meer met de kinderen. Op Zuid zijn het vaak de schoondochters die roet in het eten gooien. Die zeuren dan naar de zin van de erflater teveel om geld. Ouders kunnen hun zonen en dochters onterven maar die kinderen hebben, net als nu, altijd recht op hun legitieme portie. Die is straks de helft van het erfdeel dat ze zouden hebben gehad als er geen testament was gemaakt. Er wordt wel eens gezegd: ‘Wat heeft het voor zin om te onterven, je kinderen krijgen altijd hun legitieme portie’. Maar je kunt door onterving een kind uitsluiten van de goederen. Dat kind zit dan ook niet om de tafel bij de verdeling van de spulletjes”.
Kan iemand ook de eigen man of vrouw onterven?
“Ja, onder het nieuwe erfrecht kan de echtgenoot, net als onder het oude erfrecht het geval was, onterfd worden. Maar de onterfde echtgenoot heeft onder het nieuwe recht wel een aantal wettelijke rechten. De uitgangsgedachte is dat de langstlevende echtgenoot verzorgd achter dient te blijven. De weduwe of weduwnaar mag een half jaar in het huis blijven wonen en de inboedel gebruiken. Hij of zij mag ook het vruchtgebruik vragen voor de rest van het leven.”
En hoe zit het met de rechten van de kinderen als hun vader of moeder hertrouwt in algemene gemeenschap van goederen? Kunnen kinderen dan aan hun erfdeel komen?
Moeten ze wachten totdat hun vader of moeder is overleden en intussen wellicht het vermogen heeft opgesoupeerd?
“Nee, de kinderen hoeven niet machteloos toe te zien als hun vader of moeder hertrouwt. Ze hebben een zogeheten wilsrecht op hun erfdeel. Dat recht kunnen ze al uitoefenen zodra het nieuwe huwelijk van hun vader of moeder is aangekondigd. De wetgever was bang dat de antieke klok, het kostbare horloge of het mooie schilderij uit de familie zou verdwijnen. De kinderen kunnen zeggen tegen hun vader of moeder: ‘Je wordt vruchtgebruiker van die klok of dat schilderij.’ De eigendom gaat dan naar de kinderen. Hun vordering wordt verminderd met de waarde van de spullen die ze in eigendom hebben gekregen. Overigens kan dit zogeheten wilsrecht bij testament worden beperkt of uitgesloten. Het wilsrecht is direct van toepassing als zij erven van een stiefouder.”
Dat worden ingewikkelde rekensommen.
“Het grootste probleem is om uit te maken hoeveel die spullen waard zijn. Dat moet worden bepaald op het moment dat vader of moeder overlijdt en later bij het inroepen van het wilsrecht. Gewenst is dat er dan een boedelbeschrijving gemaakt wordt. Maar dat is niet verplicht in de nieuwe wet, en erfgenamen vinden het inschakelen van een taxateur vaak te duur. Daar zal het notariaat nog veel werk aan krijgen. Stel dat een klok bij het overlijden van de erflater op 1.000 euro wordt geschat, en later gaat iemand ermee naar Kunst en Kitsch, en het ding blijkt 10.000 euro waard te zijn. Welke waarde houd je dan aan? Dat wordt een heel gedoe. Het komt ook voor dat kinderen jaren niets van zich laten horen. Pa overlijdt, ma hertrouwt, ma overlijdt, en pas een paar jaar later eisen de kinderen hun erfdeel op. Als de nieuwe echtgenoot van ma de 10.000 euro heeft herbelegd, hoe moet het dan? Dat zijn moeilijke te ontwarren knopen.”
En als ma gaat samenwonen?
“Dan blijven de kinderen met lege handen achter. Het wilsrecht geldt alleen bij een huwelijk. Je hebt altijd Lustige Witwes die met de nieuwe vriend feest vieren van het geërfde geld. Zolang die Lustige Witwe niet trouwt, staan haar kinderen machteloos.”
Kunnen samenwonenden profiteren van de nieuwe regels voor langstlevende?
“Samenwonenden moeten, als ze die constructie willen, nog steeds een testament maken en bovendien een samenlevingscontract hebben. En ze moeten een gemeenschappelijke huishouding voeren. Zo niet, dan kunnen de kinderen het testament met gemak aanvechten. Mensen met een LAT-relatie en kinderen kunnen geen onaantastbaar testament op de langstlevende maken. Willen ze die regeling toch, dan moeten ze trouwen.”
